صنايع پايين­دستي پتروشيمی، خريد ليسانس و عدم توسعة زير ساخت­های تحقيقاتی

 

چند دهه است كه شركت­هاي پايين­دست پتروشيمي در ايران شكل گرفته­اند. با وجود اين، هنوز بسياري از اين شركت­ها به­طور سنتي فعاليت مي­كنند و توانايي حضور در بازارهاي جهاني را ندارند. دكتر مهرانپور، مديرعامل شركت دانابسپار، ديدگاه­هاي خود در ارتباط با فعاليت­هاي تحقيق ­و توسعه در اين شركت­ها را بيان كرده­است كه از نظرتان مي­گذرد:

 

ضعف­های تکنولوژيک صنايع پايين­دستی پتروشيمی

تكنولوژي يكي از مهمترين موجبات مزيت­ رقابتي است و شركت­ها براي رقابت در بازارهاي جهاني برنامه­­هاي ويژه­اي براي كسب و توسعه "تكنولوژي" دارند. با وجود اين، در كشور ما مراكزي كه فعاليتشان در جهت كسب تكنولوژي خارجي و يا خلق تكنولوژي در حوزة پايين­دستی پتروشيمی باشد، وجود ندارد. به­عنوان مثال در دانشگاه­ها و مراكز تحقيقاتي نيز تلاش جدي در اين زمينه صورت نگرفته است. اين مراكز بيشتر به كارهاي علمي گرايش دارند و به فعاليت­هاي تكنولوژيك نمي­پردازند.

با توجه به اينكه اكثر شركت­هاي پايين­دست پتروشيمي، فعاليت­هاي تجاري را در برنامه كاري خود دارند، در مواقع نياز، تمايل زيادي به خريد ليسانس دارند. يعني با وجود اينكه در هر كدام از اين شركت­ها، چندين مهندس پليمر مشغول به كار هستند، اما سياست اغلب مديران اين صنايع بر خريد تكنولوژي استوار است. اين كار در كوتاه­مدت، به خاطر دسترسي سريع به تكنولوژي، مي­تواند صرفه اقتصادي داشته باشد؛ اما تداوم آن توجيه­پذير نيست. به عنوان مثال، در سال­هاي اخير تكنولوژي­هايي خريداري شده است كه به دليل عدم هم­گامي شركت­های خريدار با تغييرات تكنولوژي، پس از مدتي، محصول توليدي با تكنولوژي خريداری­شده، ديگر مشتري ندارد. به عبارتي تاريخ مصرف آن محصول تمام مي­شود و شرکت­ها مجبور به خريد مجدد ليسانس مي­شوند.

 

دلايل عدم همگامی تحقيقات داخلی با خريد تکنولوژی

برای جلوگيری از چنين مشکلاتی، بايد در كنار خريد ليسانس، فعاليت­هاي تحقيقاتي صورت گيرد تا بتوانيم تكنولوژي­های خريداري شده را بومي كنيم و در مراحل بعدي آنها را توسعه دهيم.

 درکشور ما، به موازات خريد تکنولوژي، فعاليت­هاي تحقيقاتي مناسب صورت نمي­گيرد كه موارد زير برخي از دلايل اين مسئله است:

·  مديران شرکت­ها به فعاليت­هاي تحقيقاتي اعتقاد ندارند؛ به همين دليل، بودجة مناسبي به اين امر اختصاص نمي­دهند. به­عنوان مثال، در آغاز هر ­طرح بايد مطالعات امکان­سنجي صورت گيرد تا با انجام آن منافع بيشتري نصيب شرکت شود و يا از ضررهاي احتمالي در آينده جلوگيري شود. در صورتيکه  شرکت­هاي بزرگ داخلی، به­ويژه شرکت­هاي خصوصي، به اين موارد توجهی نمی­کنند و صرفاً به دنبال سودهاي زودرس هستند؛ بايد توجه کرد که فعاليت­هاي تحقيقاتي، فعاليت­هايي هستند كه در بلندمدت به نتيجه­ می­رسند و حتی ممكن است نتايج اولية آنها با آنچه انتظار داريم، مطابقت نکند، اما در سال­هاي بعد سودآوري و حتي در مواردي تصاحب تکنولوژي را به دنبال خواهند داشت.

·  دليل ديگر دوري دانشگاه از صنعت است. بايد توان تحقيقاتی دانشگاه در کنار تجارب کاربردی قرار گيرد، اما در حال حاضر، وقتي افرادی از دانشگاه و صنعت در کنار يکديگر قرار ­­مي­گيرند، زبان مشترک ندارند؛ در حاليکه تکنولوژي با وجود زبان مشترک بين اين دو دسته راحت­تر و بهتر شکل مي­گيرد. در راستاي ايجاد اين زبان مشترک و تعامل بيشتر ميان اين دو گروه، به مراکز تحقيقات کاربردي و نه صرفاً علمي نياز است.

·  بسياري از شرکت­ها به دليل عدم ثبات اقتصادي، نمي­دانند چه سرنوشتي پيدا مي­کنند و از همان آغاز تصميم مي­گيرند تا در زمينة "تحقيقات" فعاليت­ نكنند. (پايان نقل قول از دکتر مهرانپور)

 

تحليل

صنايع پايين­دستي پتروشيمي در زنجيرة ايجاد ارزش­افزوده از منابع طبيعي تا محصول، نقش مهمي دارند و نقش واسطه بين مجتمع­هاي پتروشيمي و مصرف­کنندة نهايي را بر عهده دارند. اگرچه چند دهه است كه شركت­هاي پايين­دست پتروشيمي در ايران شكل گرفته­اند، هنوز بسياري از اين شركت­ها به­طور سنتي فعاليت مي­كنند و توانايي حضور در بازارهاي جهاني را ندارند. يكي از مشکلات عمده اين صنايع، عدم انجام فعاليت­هاي تحقيقاتي مناسب است که می­تواند از طريق ايجاد مراكز تحقيقاتي كارآمد رفع شود.

اما مهمترين مسئله­اي كه بر موفقيت و يا عدم موفقيت فعاليت­هاي تحقيقاتي تأثير می­گذارد، جهت­گيري اين فعاليت­ها است و به همين دليل، فقط ايجاد مراكز تحقيقاتي و افزايش بودجه­هاي تحقيقاتي نمي­تواند به ثمربخش شدن اين فعاليت­ها منجر شود. به عنوان مثال، پيش از اين شرکت مهندسی و تحقيقات صنايع لاستيک در جهت پاسخگويی به نيازهای صنعت لاستيک ايران شکل گرفت؛ ولي با آغاز فعاليت، نتوانست موفقيت چندانی در راستاي کمک به اين صنعت به دست آورد. اين شركت مي­توانست در رفع معضلات و مشكلات تكنولوژيكي اين صنايع، نقش موثري را ايفا كند، اما فعاليت­هاي اين شركت به ترجمه چند كتاب و انجام چند پروژه محدود گرديد. ايجاد مراكز تحقيقاتي در صنايع پايين­دست، اقدام مفيدي است، به شرط آنكه تنها به ايجاد اين مراكز اكتفا نگردد و اين مراكز در جهت صحيح خود قرارگيرند.