پژوهش در صنعت ماشين­سازي کشور و موانع موجود در توسعه آن

 

امر پژوهش و تحقيق در توسعه فناوري ماشين­سازي امري ضروري به نظر مي­رسد. زيرا هر طراحي جديدي نياز به احاطه کامل به فرآيندها و در نهايت نحوه پياده­سازي فرآيند­ها دارد، که در قالب واحدهاي تحقيق و توسعه مي­توان آنها را کسب کرد. سازمان پژوهش­هاي علمي و صنعتي از جمله مراکزي است، که با داشتن گروه­هاي تخصصي مختلف امر پژوهش را در شاخه­هاي مختلف دنبال مي­کند. يکي از گروه­هاي اين سازمان، گروه مکانيک است. در زير خلاصه­اي از گفتگو با آقاي دکتر ياسي، رئيس گروه مکانيک سازمان، از نظرتان مي­گذرد:

 

با تشکر از وقتي که در اختيار قرار داديد، سوال اولي که مطرح است، اين است که با وجود گذشت بيش از 40 سال از فرآيند صنعتي شدن در ايران، صنعت ماشين­سازي مي­توانست به عنوان رکن اصلي اين روند به تحول دست يابد، و به صنعتي رقابتي حداقل در برخي از حوزه­ها تبديل شود، ولي شرايط موجود حکايت از ناتواني کشور در مقوله ماشين­سازي مي­باشد، در اين ارتباط از ديدگاه جنابعالي چالش­هاي که باعث عدم توفيق صنعت ماشين­سازي کشور شده­اند، چه مواردي را شامل مي­شوند؟

 

1) اهميت قائل نشدن به امر تحقيق و توسعه در صنعت کشور بخصوص صنعت ماشين­سازي

چيزي که ما بيشتر با آن مواجه هستيم، عدم استقبال از امر تحقيق و پژوهش است. به عنوان مثال وجود چنين مرکزي که با هدف ارائه خدمات تحقيقاتي به فعاليت مي­پردازد، مورد رغبت صاحبان صنايع قرار نمي­گيرد. يعني جايگاه اين سازمان کاملاً تبيين نشده است. به طوري که در اکثر موارد خود سازمان طرح­هايي را به صنايع پيشنهاد کرده است. در حالي که اساساً بايد صنايع با توجه به نيازهاي خود و شناخت درست از اين سازمان، کارهاي خود را به سازمان ارائه دهند. اهميت قائل نشدن به امر تحقيق در صنعت ما علت اصلي عدم تبيين جايگاه سازمان است.

 

2) دغدغه خودکفايي به عنوان يک مشکل فرهنگي

 فردگرايي در انجام کارها تا مرز کارهاي تحقيقاتي پيش رفته است. افراد مي­خواهند هر کاري را خود انجام دهند اين يک مشکل فرهنگي است. در حالي که در دنياي امروز خودکفايي معني ندارد. در قبال اين خودکفايي، هزينه­هاي فراواني را بايد پرداخت. زماني که مي­توانم ساير خدماتي را که در حوزه کاري مجموعه من نيست، از جاهاي ديگر دريافت کنم، چرا بايد خودم وارد عمل شده و با پرداخت هزينه زياد، زمينه­هاي ارائه آن خدمات را مهيا کنم. دنيا ديگر به اين سمت نمي­رود، در زمينه ماشين­سازي نيز چنين است. مثلا شرکت چارل ويلز که ماشين ابزار( اسپارک و وايرکات) توليد مي­کند، يک شرکت سوئيسي است.  با بررسي هر يک از دستگاه­هاي اين شرکت مشاهده مي­شود، که قسمتي از دستگاه امريکايي، بخشي از آن ژاپني است و بخشي نيز از هنگ­کنگ خريداري شده است. واضح است که کار طراحي را شرکت چارل ويلز خود انجام داده است، سپس اجزاي مورد نياز از نقاط مختلف دنيا خريداري و دستگاه ساخته شده است. اين نشان مي­دهد که زيرساخت اصلي صنعت ماشين­سازي بر پايه تحقيقات و توانايي طراحي ماشين استوار است نه ضرورتاً بر پايه توان ساخت تمام اجزاي مورد نياز دستگاه.

 با توجه به موارد گفته شده مي­توان به اهميت مرکز پژوهش­هاي علمي و صنعتي در توسعه صنعت ماشين­سازي پي برد. زيرا امکانات مورد نياز براي کارهاي تحقيقاتي به عنوان اصلي­ترين مولفه طراحي و ساخت ماشين اينجا مهيا شده است.

 

3) ريسک بالا در امر ماشين­سازي و عدم وجود مراکزی جهت تضمين ريسک سرمايه­گذاران

مشکل ديگر اين است که اساساً کارهاي تحقيقاتي داراي ريسک زيادي هستند و کسي که قصد خريد يک دستگاه را دارد، اين ريسک را نمي­پذيرد. آنها با ماشين­ساز قراردادِ خريد امضا مي­کنند و بعد از زمان تعيين شده، ماشين را مي­خواهند. در نتيجه فعاليت براي ارگاني که مي­خواهد وارد مقوله تحقيقات شود، پيچيده مي­شود. زيرا نتايج تحقيقات قابل پيش­بيني نيست. شرکت هاي خارجي داراي سابقه طولاني در اين زمينه هستند در حالي که يک صنعت­گر داخلي که تازه کار است و قصد توليد اين محصول را دارد، شايد نتواند با ظرائف و دقتي که سرمايه­گذار مي­خواهد، کار را انجام دهد. اينجاست که نياز به حمايت از اين صنعت وجود دارد. اين وظيفه در حقيقت بر عهده سازمان بيمه است، ولي چنين حمايتي صورت نمي­گيرد. يعني علي­رغم مبلغي که از قراردادهاي تحقيقاتي دريافت مي­کند، نتيجه تحقيق يا ريسک سرمايه­گذار را بيمه نمي­کند.

 

4) جذابيت بيشتر ماشين­آلات خارجي

کارخانه­هاي بزرگ خود بخش تحقيق و توسعه دارند، که برخي مواقع مي­توانند نيازهاي کارخانه را تامين نمايند. در غير اين صورت، ترجيح مي­دهند، ماشين­آلات مورد نياز خود را از خارج تهيه کنند. البته شايد کار آنها قابل­توجيه باشد. زيرا آنها ريسک نمي­کنند که با پژوهشکده مکانيک قرارداد ببندند و شش ماه صبر کنند، در نهايت هم اطمينان خاطري از تحقق نيازهاي خود نداشته باشند. بحث مالي از يک طرف و اتلاف زمان نيز از طرف ديگر، براي ماشين­آلات خارجي جذابيت­هاي بيشتري ايجاد مي­کند. براي حل اين معضل بايد يک راه کار در پيش گرفت. به اين صورت که  نيازهاي کوتاه مدت و بلند مدت از هم تفکيک شوند. يعني صنايع بلند مدت سرمايه­گذاري کرده و افق­هاي خود را براي چند سال آينده مشخص نمايند. به عنوان مثال کارخانه يخچال­سازي براي دوره 5 ساله آينده، 4 مدل يخچال براي توليد در نظر گرفته و سپس طبق آن برنامه جهت­گيري­هاي لازم را انجام دهد و براي تأمين ماشين­آلات مورد نياز با شرکت­هاي ماشين­سازي قرارداد بلند مدت ببندد. در اين صورت زمان کافي وجود دارد و قدرت مانور بيشتري مي­توان داشت.

 

5)کمبود منابع مالي براي توسعه فعاليت­ها

 

با توجه به اينکه منابع مالي که دولت مي­تواند براي حمايت از فعاليت­هاي صنعتي اختصاص دهد محدود مي­باشند به نظر شما اصلاً ضرورتي جهت حمايت از صنعت ماشين­سازي وجود دارد؟

 

صنعت ماشين­سازي و بخصوص بخش طراحي ماشين­آلات و تجهيزات از اهميت خاصي برخوردار است، زيرا  اولا ارزش افزوده بالايي ايجاد مي­کند. ثانياً در بحث کلان، داشتن توان طراحي تجهيزات و کارخانه­هاي صنعتي يک امر بسيار مهم است. با طراحي بومي کارخانجات مي­توان از پتانسيل­ها و تجهيزات ساخت داخل در طراحي استفاده کرد و به اين ترتيب حداکثر استفاده را از توان داخل در انجام پروژه­هاي ملي برد. داشتن توان طراحي، امکان تقسيم کار را نيز بيشتر مي­کند؛ يعني مي­توان بخش­هايي که در داخل توان انجام آن وجود ندارد را به شرکت­هاي خارجي واگذار کرد و در بقيه بخش­ها از توان نيروهاي داخلي استفاده کرد. ولي زماني که طراحي به شرکت­هاي خارجي واگذار ­مي­شود، ديگر نمي­توان از توانايي­هاي شرکت­هاي داخلي در انجام پروژه­هاي ملي استفاده کرد.